زیست با آب
شالیزار؛ نغمهٔ کار در آب
از نشاکاری اردیبهشت تا درو در شهریور، شالیزارهای کرانهٔ کاسپین یک تقویم زندهاند؛ تقویمی که با آواز کار، خانههای سفالی و سفرهای عطرآگین همراه است.
خواندن
پهنهٔ فرهنگی
کرانههای کاسپین
میان دیوار سبز البرز و آبهای کاسپین، باریکهای بارانی کشیده شده که زندگی در آن با برنج و دریا و جنگل گره خورده است. نغمههای کار در شالیزار، خانههای شیبدار سفالی و سفرهای که عطر سیر و ترشی میدهد، نشانههای این پهنهاند.
- شالیزار و نغمههای کار
- دریا و ماهیگیری
- جنگلهای هیرکانی
روایتها
از دل این پهنه
یادداشتهایی از جایها، هنرها و آیینهای کرانههای کاسپین؛ هر یک با تصویری از همانجا.
معماری پلکانی
ماسوله؛ خانههایی که پله میشوند
در ماسوله، بامِ هر خانه حیاط خانهٔ بالایی است؛ روستایی هزارساله در دامنهٔ جنگل که معماریاش پاسخی هوشمندانه به شیب، باران و همسایگی است.
خواندن
میراث طبیعی
جنگل هیرکانی؛ چهل میلیون سال سبز
نواری سبز به درازای هشتصد کیلومتر که از دورهٔ یخبندان جان به در برده است؛ جنگلهای هیرکانی، میراث جهانی یونسکو، خانهٔ راش و انجیلی و پلنگ ایرانیاند.
خواندن
آب و زندگی
تالاب انزلی؛ نیلوفرها و قایقهای چوبی
بزرگترین تالاب کرانهٔ کاسپین، پناهگاه پرندگان مهاجر و باغ نیلوفرهای آبی است؛ جایی که زندگی هنوز با قایق و تور و نی گره خورده است.
خواندن
لایهٔ دانشنامهای
مردمان و فرهنگها
در این لایهٔ ژرف، مردمان پهنه را با نام و در بافتی علمی و محترمانه معرفی میکنیم؛ روایتها بر پیوندها تکیه دارند، نه فاصلهها.
مردمان این پهنه
گیلکها
گیلکها از اقوام اصیل ایرانیاند که در سرزمین سرسبز گیلان و کرانههای دریای خزر زندگی میکنند و زبان گیلکی آنان از شاخهٔ زبانهای ایرانی شمالغربی است. این مردم در دل طبیعت بکر، جنگلهای انبوه و شالیزارهای سرسبز روزگار میگذرانند و فرهنگ آنان پیوندی ژرف با کشاورزی، برنجکاری و ماهیگیری دارد. گیلان در تاریخ ایران، بهویژه در نهضتهای آزادیخواهانه و جنبش جنگل، نقشی برجسته ایفا کرده و مردم آن به آزادگی و سختکوشی شهرت دارند. آشپزی گیلانی با تنوع و طعمهای بینظیر، یکی از غنیترین آشپزیهای ایران بهشمار میآید. گیلکها با حفظ زبان، آیینها و موسیقی محلی خود، بخش دلنشینی از تنوع فرهنگی و وحدت ملی ایران را میسازند.
گیلکها در دل شالیزارهای سرسبز و جنگلهای هیرکانی، آزادگی و سختکوشی را به فرهنگ کرانهٔ خزر بخشیدهاند.
ویژگیهای فرهنگی
- زندگی در دل طبیعت سرسبز و شالیزارها
- آشپزی غنی و متنوع با خوراکهای دریایی و گیاهی
- صنایع دستی همچون چادرشببافی و حصیربافی
- معماری بومی با خانههای چوبی و سفالین
- نقش برجسته در جنبش جنگل و تاریخ معاصر
- موسیقی و ترانههای دلنشین محلی
آیینها و سنتها
- جشن نوروزبل، آغاز سال کهن گیلانی
- آیینهای مرتبط با برنجکاری و برداشت محصول
- مراسم سنتی عروسی همراه با موسیقی محلی
- آیینهای گالشی و جشنهای چوپانان گیلان
- آیینهای استقبال از بهار و چهارشنبهسوری
- گردهماییهای روستایی و شبنشینی
- زبان
- زبان گیلکی از شاخهٔ زبانهای ایرانی شمالغربی به همراه فارسی
- پوشش
- پوشش زنانه شامل دامنهای پرچین رنگارنگ، جلیقه و سربند و پوشش مردانه با شلوار و کلاه نمدی
- موسیقی
- موسیقی محلی گیلکی با سازهایی چون نیلبک، سرنا و دهل و ترانههای شاد و دلنشین
چهرههای شاخص
میرزا کوچکخان جنگلیرهبر نهضت جنگل گیلان و از چهرههای نامدار جنبش آزادیخواهی در تاریخ معاصر ایران.
احمد عاشورپورخواننده و آهنگساز نامدار گیلانی، ملقب به «استاد ترانهٔ گیلکی» که نغمههای بومی این دیار را ماندگار کرد.
هوشنگ ابتهاج (ه. الف. سایه)شاعر بلندآوازهٔ معاصر، زادهٔ رشت، که غزل و شعر نو فارسی را به اوج رساند.
مردمان این پهنه
مازندرانیها (طبری)
مازندرانیها یا طبریها از اقوام کهن ایرانیاند که در سرزمین سرسبز طبرستان میان رشتهکوه البرز و دریای خزر زندگی میکنند و زبان طبری آنان یکی از کهنترین زبانهای ایرانی با پیشینهٔ ادبی دیرینه است. این سرزمین در تاریخ ایران جایگاهی والا داشته و خاندانها و فرمانروایان محلی آن در پاسداری از فرهنگ و استقلال ایران نقشآفرین بودهاند. طبیعت بینظیر مازندران با جنگلهای هیرکانی، چشمهها و شالیزارها، فرهنگی پیوسته با کشاورزی، دامداری و زندگی روستایی پدید آورده است. آیینهای کهنی چون تیرماسیزدهشو و موسیقی اصیل طبری از میراث ارزشمند این مردماند. مازندرانیها با حفظ زبان و سنتهای دیرینهٔ خود، بخش ارزشمندی از گنجینهٔ فرهنگی و وحدت ملی ایران را تشکیل میدهند.
مازندرانیها میان البرز و خزر، با زبانی کهن و آیین تیرگان، تپش دیرینهٔ طبرستان را در قلب ایران نگاه داشتهاند.
ویژگیهای فرهنگی
- زبان طبری با پیشینهٔ کهن ادبی
- زندگی در دل جنگلهای هیرکانی و طبیعت بکر
- کشاورزی، برنجکاری و پرورش دام در ییلاق و قشلاق
- ورزش سنتی و آیینی کشتی لوچو
- صنایع دستی همچون چادرشببافی و سفالگری
- آشپزی متنوع با خوراکهای محلی
آیینها و سنتها
- آیین کهن تیرماسیزدهشو و شبچره
- آیینهای کوچ ییلاق و قشلاق دامداران
- مراسم سنتی عروسی همراه با موسیقی طبری
- آیینهای نوروزی و نوروزخوانی
- جشنهای مرتبط با کشاورزی و برداشت برنج
- برگزاری کشتی سنتی لوچو در مناسبتها
- زبان
- زبان مازندرانی (طبری) از شاخهٔ زبانهای ایرانی شمالغربی به همراه فارسی
- پوشش
- پوشش زنانه شامل دامنهای پرچین رنگارنگ و سربند محلی و پوشش مردانه با شلوار و شال و کلاه نمدی
- موسیقی
- موسیقی اصیل طبری با سازهایی چون للهوا، دسرکوتن، سرنا و کمانچه و نواهای کوهستانی
چهرههای شاخص
نیما یوشیج (علی اسفندیاری)زادهٔ یوش مازندران و «پدر شعر نو فارسی» که تحولی بنیادین در شعر معاصر ایران پدید آورد.
اسپهبد مازیار و خاندان قارناز فرمانروایان محلی طبرستان که در سدههای نخستین در پاسداری از فرهنگ و استقلال این دیار کوشیدند.
ابناسفندیارتاریخنگار سدهٔ هفتم هجری و نگارندهٔ «تاریخ طبرستان»، از منابع گرانبهای تاریخ این سرزمین.
مردمان این پهنه
تالشها
تالشها از کهنترین اقوام ایرانیاند که در دامنههای کوههای تالش و کرانههای جنوبغربی دریای خزر زندگی میکنند و زبان تالشی آنان از بازماندگان زبانهای کهن ایرانی شمالغربی و خویشاوند زبان مادی باستان بهشمار میرود. این مردم میراثدار فرهنگی بسیار دیرینهاند و زندگی آنان با ییلاق و قشلاق، دامداری و کشاورزی در طبیعت سرسبز و کوهستانی پیوند خورده است. تالشها به سختکوشی، پایبندی به سنتها و پیوند ژرف با طبیعت شهرت دارند و آیینهای کهن آنان بازتابی از باورهای باستانی ایرانزمین است. موسیقی و آوازهای تالشی، حالوهوای کوه و دشت و زندگی شبانی را بازمیتابانند. مردم تالش با حفظ زبان و فرهنگ کهن خود، یکی از ارزشمندترین گنجینههای زبانی و فرهنگی ایران را پاس میدارند.
تالشها با زبانی برخاسته از کهنترین ریشههای ایرانی، نوای کوه و دشت و خاطرهٔ مادها را در دامنهٔ خزر زنده نگاه داشتهاند.
ویژگیهای فرهنگی
- زبان تالشی، بازماندهٔ زبانهای کهن ایرانی
- زندگی ییلاق و قشلاقی در دامنهٔ کوههای تالش
- دامداری و کشاورزی در طبیعت سرسبز
- صنایع دستی همچون گلیمبافی و جاجیمبافی
- پیوند ژرف با طبیعت و زندگی شبانی
- آشپزی محلی با خوراکهای گیاهی و لبنی
آیینها و سنتها
- آیینهای کوچ بهاره و پاییزه میان ییلاق و قشلاق
- جشنهای نوروزی و استقبال از بهار
- مراسم سنتی عروسی همراه با موسیقی محلی
- آیینهای مرتبط با دامداری و چرای گله
- گردهماییهای روستایی و شبنشینی
- آیینهای فصلی و باورهای کهن
- زبان
- زبان تالشی از شاخهٔ زبانهای ایرانی شمالغربی به همراه فارسی
- پوشش
- پوشش زنانه شامل دامنهای بلند پرچین و سربند رنگارنگ و پوشش مردانه با شلوار، جلیقه و کلاه نمدی
- موسیقی
- موسیقی محلی تالشی با سازهایی چون نی، سرنا و دهل و آوازهای شبانی و کوهستانی
چهرههای شاخص
کریم تالش (کریمپور)از خوانندگان و راویان نامدار موسیقی محلی تالشی که نواهای شبانی این دیار را ماندگار کرد.
سیدمحمدتقی میرابوالقاسمیاز پژوهشگران تاریخ و فرهنگ تالش و گیلان که در شناساندن میراث این مردم کوشید.
علی عبدلیپژوهشگر و نویسندهٔ پرکار در زمینهٔ زبان، فرهنگ و تاریخ تالش که آثار مرجع بسیاری در این حوزه پدید آورد.