پهنهٔ فرهنگی

فلات مرکزی و کرانه‌های کویر

در دل فلات، آفتاب تند است و آب گران‌بها؛ و همین، خردی کهن آفریده است: قنات‌هایی که آب را از دل کوه می‌آورند، بادگیرهایی که باد را رام می‌کنند و باغ‌هایی که بهشت را در میان کویر می‌نشانند. سنگ‌نگاره‌های تخت‌جمشید و ایوان‌های کاشی‌کار، حافظهٔ این پهنه‌اند.

فلات مرکزی و کرانه‌های کویر
  • بادگیر و خشت
  • باغ ایرانی و قنات
  • سنگ‌نگاره‌های کهن

روایت‌ها

از دل این پهنه

یادداشت‌هایی از جای‌ها، هنرها و آیین‌های فلات مرکزی و کرانه‌های کویر؛ هر یک با تصویری از همان‌جا.

قنات؛ رودخانه‌ای در زیر زمین

خرد اقلیمی

قنات؛ رودخانه‌ای در زیر زمین

سه هزار سال پیش، مردمان فلات ایران آموختند آب را از دل کوه به دل کویر بیاورند، بی‌آنکه قطره‌ای در آفتاب بخار شود؛ قنات، معجزهٔ خاموش این سرزمین است.

خواندن
بادگیر دولت‌آباد؛ بلندترین نفسِ کویر

معماری اقلیمی

بادگیر دولت‌آباد؛ بلندترین نفسِ کویر

در باغ دولت‌آباد یزد، بادگیری سی‌وسه‌متری از خشت ایستاده که باد را می‌گیرد، از حوض می‌گذراند و به تالار می‌فرستد؛ سامانهٔ سرمایشی دویست‌وپنجاه‌ساله‌ای که هنوز کار می‌کند.

خواندن
باغ شازده؛ آبشاری در حاشیهٔ کویر

باغ ایرانی

باغ شازده؛ آبشاری در حاشیهٔ کویر

در ماهان کرمان، جایی که کویر آغاز می‌شود، باغی پلکانی با حوض‌ها و آبشارهای پی‌درپی ساخته‌اند؛ باغ شازده، تصویری از بهشتی است که با قنات ممکن شده.

خواندن
مسجد شیخ لطف‌الله؛ طاووسی در گنبد

هندسه و نور

مسجد شیخ لطف‌الله؛ طاووسی در گنبد

در ضلع شرقی میدان نقش جهان، مسجدی بی‌مناره و بی‌صحن ساخته‌اند که گنبدش با گردش خورشید رنگ عوض می‌کند و در سقفش، نور و کاشی طاووسی می‌سازند.

خواندن

لایهٔ دانشنامه‌ای

مردمان و فرهنگ‌ها

در این لایهٔ ژرف، مردمان پهنه را با نام و در بافتی علمی و محترمانه معرفی می‌کنیم؛ روایت‌ها بر پیوندها تکیه دارند، نه فاصله‌ها.

فارس‌ها

مردمان این پهنه

فارس‌ها

فلات مرکزی و جنوب ایران؛ استان‌های فارس، اصفهان، یزد، کرمان، تهران، خراسان و بخش‌هایی از مرکز کشور

فارس‌ها یکی از کهن‌ترین و پرشمارترین گروه‌های قومی ایران‌اند که زبان فارسی، زبان رسمی و مشترک ملت ایران، به نام آنان شناخته می‌شود. ریشهٔ تاریخی این مردم به اقوام آریایی پارس بازمی‌گردد که در هزارهٔ نخست پیش از میلاد در جنوب فلات ایران سکنی گزیدند و بنیان‌گذار شاهنشاهی‌های بزرگ هخامنشی و ساسانی شدند. زبان فارسی در طول سده‌ها به زبان ادب، علم و دیوان‌سالاری در سراسر ایران و فراتر از مرزهای آن بدل شد و آثار سترگی چون شاهنامهٔ فردوسی، دیوان حافظ و مثنوی مولوی را پدید آورد. فارس‌ها در شکل‌گیری هویت فرهنگی مشترک ایرانی، حفظ زبان و ادب پارسی و پیوند میان اقوام گوناگون نقشی محوری داشته‌اند. امروزه فارسی‌زبانان در کنار دیگر اقوام، حاملان میراث فرهنگی غنی و پیونددهندهٔ سپهر فرهنگی ایران‌زمین به‌شمار می‌آیند.

فارس‌ها زبانی را به ایران‌زمین هدیه کردند که از فردوسی تا حافظ، رشتهٔ پیونددهندهٔ همهٔ اقوام این سرزمین شد.

ویژگی‌های فرهنگی

  • زبان و ادبیات فارسی به‌عنوان میراث مشترک همهٔ ایرانیان
  • پیوند ژرف با شعر و ادب کلاسیک فارسی
  • معماری و هنر اصیل ایرانی در شهرهایی چون اصفهان و شیراز
  • آیین‌های نوروزی و جشن‌های باستانی
  • هنر خوشنویسی، نگارگری و تذهیب
  • آشپزی متنوع با خورش‌ها و پلوهای رنگارنگ

آیین‌ها و سنت‌ها

  • برگزاری باشکوه نوروز و سفرهٔ هفت‌سین
  • جشن چهارشنبه‌سوری در آستانهٔ سال نو
  • آیین شب یلدا و گرد هم آمدن خانواده
  • حافظ‌خوانی و فال حافظ در شب یلدا و نوروز
  • آیین سیزده‌بدر و پیوند با طبیعت
  • مراسم سنتی عروسی با آیین‌های دیرینه
زبان
زبان فارسی (پارسی) با گویش‌های گوناگون مانند اصفهانی، یزدی، کرمانی و شیرازی
پوشش
پوشش سنتی شامل قبا، شال و کلاه نمدی برای مردان و پیراهن‌های بلند رنگارنگ با روسری برای زنان در نواحی گوناگون
موسیقی
موسیقی دستگاهی و ردیف سنتی ایرانی، ترانه‌های محلی شیرازی و اصفهانی و سازهایی چون تار، سه‌تار و سنتور

چهره‌های شاخص

حافظ شیرازیشاعر سدهٔ هشتم هجری و سرایندهٔ دیوان غزل که آرامگاهش در شیراز زیارتگاه دوستداران شعر فارسی است.
سعدی شیرازیشاعر و نویسندهٔ سدهٔ هفتم هجری و آفرینندهٔ «گلستان» و «بوستان»، از ستون‌های نثر و شعر فارسی.
محمدرضا شجریاناستاد آواز ایرانی زادهٔ مشهد با ریشهٔ فارسی‌زبان که آواز سنتی و ردیف‌دستگاهی را در سدهٔ معاصر به اوج رساند.
قشقایی‌ها

مردمان این پهنه

قشقایی‌ها

فارس و بخش‌هایی از اصفهان، بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان

قشقایی‌ها از بزرگ‌ترین و نام‌آورترین ایل‌های کوچ‌نشین ایران‌اند که در گسترهٔ جنوب کشور، به‌ویژه استان فارس، زندگی می‌کنند و به ترکی قشقایی سخن می‌گویند. این ایل پرآوازه از تیره‌ها و طوایف گوناگون تشکیل شده و کوچ سالانهٔ آن میان ییلاق‌های سردسیر و قشلاق‌های گرمسیر، یکی از باشکوه‌ترین جلوه‌های زندگی عشایری ایران است. قشقایی‌ها در تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه در دفاع از میهن، حضوری دلاورانه داشته‌اند و میهن‌دوستی آنان زبانزد است. هنر قالی‌بافی و گبه‌بافی قشقایی با نقش‌های اصیل و رنگ‌های طبیعی، شهرتی جهانی دارد و موسیقی پرشور آنان با کرنا و نقاره، روح کوچ و دشت را بازتاب می‌دهد. مردم قشقایی با پاسداری از سنت‌های عشایری و پیوند با میهن، بخش درخشانی از میراث فرهنگی ایران‌اند.

قشقایی‌ها با کوچ باشکوه و گبه‌های رنگین‌شان، حماسهٔ زندگی عشایری ایران را میان ییلاق و قشلاق می‌بافند.

ویژگی‌های فرهنگی

  • زندگی عشایری و کوچ باشکوه میان ییلاق و قشلاق
  • هنر جهانی قالی‌بافی و گبه‌بافی با رنگ‌های طبیعی
  • موسیقی پرشور با کرنا و نقاره
  • پوشاک زنانه رنگارنگ و چشمگیر
  • میهمان‌نوازی و پایبندی به ارزش‌های ایلی
  • ساختار اجتماعی منسجم تیره‌ها و طوایف

آیین‌ها و سنت‌ها

  • آیین کوچ بهاره و پاییزه ایل قشقایی
  • مراسم سنتی عروسی همراه با چوب‌بازی و رقص محلی
  • جشن‌های استقبال از بهار و نوروز
  • بازی‌های بومی و سوارکاری
  • گردهمایی‌های ایلی و طایفه‌ای
  • آیین‌های مرتبط با دامداری و چرای گله
زبان
زبان ترکی قشقایی به همراه فارسی
پوشش
پوشش زنانه شامل دامن‌های پرچین بسیار رنگارنگ و آراسته و پوشش مردانه با کلاه دوگوشی نمدی و شلوار گشاد
موسیقی
موسیقی پرشور و حماسی قشقایی با کرنا، نقاره و سرنا

چهره‌های شاخص

فرود گرگین‌پوراز نوازندگان و آهنگسازان نامدار موسیقی قشقایی که نواهای کرنا و کمانچهٔ این ایل را ثبت و ماندگار کرد.
محمد بهمن‌بیگیبنیان‌گذار آموزش‌وپرورش عشایری ایران و نویسندهٔ «بخارای من، ایل من» که خواندن را به چادرهای عشایر برد.
صولت‌الدوله قشقاییایلخان نامدار قشقایی در دوران مشروطه و جنگ جهانی اول که در دفاع از استقلال جنوب ایران نقش‌آفرین بود.